از آن دامن فروچيند ، و آن سوداگرى باده است و به مزد دادن پيشها و پسها و ميانجى اين كار در ميان نزديكان و دوران بودن . و چگونه تواند بود كه آن كس كه براى نيكو شمردن اين‌گونه كارها بهانه‌هاى فراوان مىتراشد و بر آن است كه فزون بر شادى ابر منفعت را به باريدن وامىدارد ، از آنها پرهيز كند ؟ و گمان ندارم كه چنين كس در رسيدن به سودى كه از آن ياد كردم ، هرگز در بند جهان ديگر باشد ، و بر فرض آنكه چنين رنجى بر خود روا دارد ، آشكار است كه از عبادت ساده‌اى كه با معرفت و جدا كردن حقّ و باطل همراه نباشد بهره‌اى نخواهد برد . چنين عبادتى مايهء فريفتارى است و در جهان فراوان است و اقوام گوناگون بر اين گونه رفتار مىكنند ، و ممكن نيست كه با تضادّ آنان با يكديگر همه بر حق بوده باشند . و چون كسى بر آن شود كه حقّ و باطل را از يكديگر بازشناسد ، ناگزير كارش به جستجوى احوال جهان و اينكه آيا هميشه بوده يا نوپديد است مىانجامد ، و اگر خود را از اين جستجو بىنياز شمارد ، در راهى كه پيش گرفته است از آن بىنياز نيست كه در تدابيرى كه سامان جهان در يكپارچگى و پاره‌هايش بر آن گردش دارد ، بينديشد و بر حقايق آن آگاه شود ، تا از اين راه مدبّر جهان و صفات او را بشناسد ، و در پى آن به شناختن پيغمبرى و اينكه در چه زمان بايسته و در چه زمان نابايسته است راه يابد ، و سپس در آن جستجو كند كه پيغمبر را از آنكه پيغمبرى را بر خود بسته است بازشناسد ؛ چه كسانى كه خود را پيغمبر خوانده‌اند فراوانند ، و چون با يكديگر اختلاف دارند ، ناگزير در ميان آنان كسانى بوده‌اند كه مايهء گمراهى مردمان شده‌اند . و اين جستجو و نگرش همان است كه خداى تعالى از بندگان خردمند خود خواسته است ، در آنجا كه گفته است - و گفته‌اش راست و روشنگر است - : « وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ : رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا « 1 » - [ و در آفرينش آسمانها و زمين مىانديشند [ و مىگويند ] : پروردگارا ، اين همه را بر باطل نيافريدى ] » . و اين آيهء شريفه همهء آنچه را به تفصيل بيان كردم فرامىگيرد ، و اگر آدمى درست

--> ( 1 ) - سورهء آل عمران ، آيهء 191 .